Dalston Lane Londen

Londen, 6 november 2017 09:42 | Hans de Groot

Dalston Lane is niet het hoogste houthoogbouwproject (33 m), maar wel het grootste. In het complex van 121 woningen en commerciële ruimtes is 4.500 kuub kruislaaghout toegepast. Verantwoordelijk ontwerper is houtpionier Andrew Waugh die al jaren met dit moderne houtproduct experimenteert.

Andrew Waugh spreekt over zijn uitgebreide experimenten met kruislaaghout tijdens Houtdag 2017, donderdag 23 november, Bomencentrum/Jardin d'Hiverre Baarn. 's Morgens houdt hij tevens een masterclass voor architecten en (hout)constructeurs. Klik hier voor informatie en aanmelding.

Hoegenaamd afficheert het architectenbureau Waugh Thistleton Architects zich als wereldleider in houtinnovatie en baanbreker in houthoogbouw. Het heeft ook een eigen houtconstructeur in dienst. Het eerste project in kruislaaghout dateert van 2003; in 2009 zette het bureau als eerste houthoogbouw op de wereldkaart met Stadthaus/Murray Grove in Londen (9 verdiepingen, 29 m hoog). Dit project was geheel in kruislaaghout uitgevoerd, met een gevelbekleding van houtvezelcementplaat. Het staat in het district Hackney pal noordoostelijk van London City. In dit stadsdeel wonen circa 275.000 multicultinariërs. De buurt laat zich vaststellen als een mix van Victoriaanse en Edwardiaanse gebouwen (1837-1901 c.q. 1901-1914) en bakstenen appartementenstapelingen (jaren 1930 en 1940). De bonte bouw wordt verlevendigd door cafés, restaurants, nachtclubs en galeries.

21ste-eeuws district
Londen groeit met 100.000 mensen per jaar, er zijn daarom jaarlijks 50.000 woningen nodig. Door de vooruitstrevende stadsdeelraad is Hackney een broedplaats van hout(hoog)bouw. Het bestuursorgaan plaveide daarvoor de weg met het plan Wood First. Behalve woning- en scholenbouw is/wordt allerlei middelhoogbouw in hout tussen het oude weefsel gerealiseerd, waaronder een ruime strooihand van Waugh Thistleton Architects dat zelf zetelt in de Hackney-wijk Shoreditch. Naast Stadthaus wordt houthoogbouw vertegenwoordigd door Bridport House (2010, 8 verdiepingen; Karakusevic Carson Architects Londen), The Cube (2015, 10 verdiepingen; Hawkins\Brown Londen) en nu Dalston Lane (maximaal tien verdiepingen). In totaal gaat het om circa vijfentwintig projecten. Regelmatig zijn er excursies voor architecten, ontwikkelaars en andere bouwprofessionals om zich op verbazing te stellen van wat hout vermag. Hackney verjongt naar een echt 21ste-eeuws district.

Beslissende waarde

Volgens Waugh is kruislaaghout het enige product voor stedelijke woningbouw van hoge dichtheid en kwaliteit. Hij denkt dat 25-30 verdiepingen in puur hout de bovengrens is; daarboven wordt wonen wel erg verticaal en inefficiënt. Toch onderzoekt hij samen met het Centre for Material Innovation van de Universiteit van Cambridge of het nog hoger kan. Gebouwen moeten echter geen mensenpakhuizen worden. Dat creëert sociale eenzaamheid en ook letterlijk afstand tot de maatschappij. Het milieu is eveneens van beslissende waarde voor houtbouw. In een interview met de RIBA Journal (Royal Institute of British Architects) noemt hij beton 'een verschrikkelijk fout materiaal': het produceren alleen al creëert 12% van alle broeikasgassen ter wereld.

Logische vanzelfsprekendheid

Als Dalston Lane in beton zou zijn gedaan, zouden 750 betonmolenwagens 12.000 ton dwars door de stad hebben moeten aanvoeren. Nu waren dat minder dan honderd vrachtauto's met 2.000 ton hout. Het complex weegt een vijfde van een betonvariant. Doordat de tunnels van de hogesnelheidslijn High Speed 1 en van Crossrail 2 onder de locatie (gaan) doorlopen, was lichte houtbouw met een minder zware fundering een logische vanzelfsprekendheid. Bijkomend voordeel was dat zo meer woningen te realiseren waren dan in identieke betonbouw. Er is in de toekomst zelfs plaats er nog eens twintig appartementen bovenop te toppen. Er is BREEAM Excellent aan toegekend. Het behaalde bij de Structural Timber Awards 2017 de hoofdprijs en eerste prijzen in de categorieën Private Housing Project of the Year en Solid Wood Project of the Year.

Eigens en vertrouwds
De praktijk bewijst dat bouwen met hout goedkoper, sneller en simpeler is, en het levert betere gebouwen op, vindt Waugh. Er is nauwelijks bouwafval of bouwlawaai, er zijn gemiddeld 90% minder leveringen op de bouwplaats, je kunt het hele jaar door bouwen, er is geen dure torenkraan nodig - een mobiele kraan volstaat, en faalkosten treden nauwelijks op. Hout is voorts een bouwmateriaal dat altijd tot in de hemel groeit. Bovendien slaat het CO2 op. Vergeleken bij een betonnen Dalston Lane-variant wordt 2.400 ton CO2 bespaard. Wel moet voldoende materiaalkennis aanwezig zijn, wat bij hout vooral geldt voor detailleringen van vocht, geluid en brand. Daarom is samenwerking met houtleveranciers en houtconstructeurs essentieel. Het Verenigd Koninkrijk zet de toon met twee kruislaaghoutfabrieken. Zo zijn product en kennis niet langer iets vreemds geïmporteerds, maar iets eigens en vertrouwds. Dat is ook wel nodig, omdat er in het Verenigd Koninkrijk intussen vijfhonderd projecten in kruislaaghout zijn gerealiseerd.

Meanderend dorpje
Vaak speelt beton bij houthoogbouw wel een rol in de stabiliteit: fundament, begane grond en liftschachten. Bij Dalston Lane klopt dat voor de eerste twee elementen, maar verder is de hele opbouw in kruislaaghout uitgevoerd: dragende gevels, woningscheidende en binnenwanden, vloeren, plafonds en liftschachten/trappenhuizen. De flexibiliteit van de bouwwijze blijkt als je voor het complex staat. De architect heeft het wooncollectief opgevat als een meanderend dorpje binnen de orthogonale stadsbouw, welke laatste het gevoel geeft te claustrofobiëren in eenheidsworsten waaruit ontsnappen onmogelijk is. Op de hoek van Dalston Lane en Martel Place maakt zo voor je ogen een losse verzameling verbonden torens rijzig front. Vijf-, zeven-, acht- en tienhoog buigen ze om tot een C-vormig bastion; van bovenaf is het een omgekeerde 6 met een gesloten en een halfopen binnenhof aan de achterkant. De heuveling bedoelt een mooie overgang te zijn tussen de 2- tot 20-hoge gebouwen en pakhuizen rondom. Als deze wordt ze gekenmerkt door robuuste roodbruine bakstenen gevels om ook materieel daarbij aan te sluiten. De vallende hoogtes dienen tevens om maximaal daglicht in de woningen en gemeenschappelijke ruimtes toe te laten. De hout-alumimiumkozijnen hebben dubbelglas.

Vier diktes
Op de begane grond zijn kantoren, winkels en een restaurant. De 121 wooneenheden daarboven bestaan uit een-, twee- en driekamerappartementen (gemiddeld 50, 70 en 86 m2); vijftien ervan zijn koopappartementen, vijf hebben gedeeld eigenaarschap. De vijflaagse kruislaaghoutwanden zijn 3,20 m hoog bij lengtes van 3-13 m. Ze hebben vier diktes: 100, 120, 140 en 160 mm. Vanzelfsprekend nemen de diktes af, naarmate je hoger in het gebouw komt. De drie lifschachten annex trappenhuizen die voor de horizontale stabiliteit zorgen, hebben 160 mm dikke wanden en zijn aan de binnen- en buitenzijde afgedekt met een dubbele gipslaag. De verticale lasten worden afgedragen door de wanden recht boven elkaar te plaatsen. De stabiliteitswanden zijn niet extreem dik, maar zijn wel met zwaardere hoekstalen, knoopplaten en verstijvingselementen met zelftappende schroeven en bouten vastgezet, alles geleverd door Rothoblaas. De verstijvingselementen zijn staven dwars door de vloeren die aan de hoekstalen eronder en erboven zijn verbonden. De panelen zelf zijn halfhouts met elkaar verbonden. De tolerantie bedraagt ± 2 mm.

Gierende kieren
De vloeren, die in een of twee richtingen overspannen, zijn er in vijf diktes: 140, 160, 180, 200 en 260 mm. De vloeroverspanningen bedragen 4-5 m, de verdiepingsvloer van de begane grond overspant 7 m. Op de vloeren ligt, mede voor het geluid, een betonlaag. De sterkteberekeningen van de wanden, vloerdoorbuigingen en -trillingen zijn volgens de FEM-methode gedaan (Finite Element Method/Eindige-elementenmethode). Op slechts twee plaatsen dienen stalen liggers voor ondersteuning vanwege grotere appartementen erboven. Over de hele levensduur van het gebouw gerekend zou een zakking van 60 mm ontstaan, wat zeker rond de ramen voor gierende kieren zou zorgen. In de gevels en stabiliteitswanden zijn vierkante uitfrezingen gemaakt die zijn gevuld met niet-krimpende voegspecie. Niet alleen dragen ze bij aan de geleiding van de verticale krachten, maar ook gaan ze de neerwaartse beweging tegen. De aanvaardbare zakking bedraagt nu 10 mm.

2.325 bomen
Jammer is dat op eis van de opdrachtgever alle wanden en hangende plafonds van een dubbele gipslaag zijn voorzien, als discutabele oplossing om de brandwerendheid van 90 minuten te halen. De voordelen van zichthout, zijnde de hoge esthetische waarde en het aangename binnenklimaat, verdrinken dus buiten de boot. Angst duurt het langst, ook hier. Alle elementen, inclusief isolatie, ventilatie, afdichtingsmateriaal, leidingdoorvoeren, deur- en raamopeningen zijn geprefabriceerd door Binderholz in Oostenrijk en daarna naar Engeland getransporteerd. Het casco stond in 54 weken. Wie zou vermoeden dat er achter het baksteen 2.325 bomen schuilgaan? Want zoveel zijn er in het gebouw verwerkt.

CO2-VOETAFDRUK
In het project is onder andere 4.500 m3 (kruislaag)vuren toegepast. Dit betekent een CO2-vastlegging van 2.801.651 kg. De Europese bossen slaan deze hoeveelheid op in 3 minuten, 26 seconden. Het compenseert de uitlaatgassen van een middenklassenauto over 23.543.286 km of het jaarlijks elektragebruik van 3.112 huishoudens.

 Locatie  67-76 Dalston Lane, Londen 
 Opdrachtgever:   Regal Homes
 Ontwerp:   Waugh Thistleton Architects Londen
 Aannemer:  B&K Structures Derby 
 Houtconstructeur:   Ramboll UK Londen 
 Betonconstructeur:   Pringuer-James Consulting Engineers Londen 
 Kruislaaghout:   Binderholz Fügen Oostenrijk
 Stalen verbindingsmiddelen:   Rothoblaas Cortaccia Italië
 Milieuadviezen,
 BREEAM-beoordeling:
 
 XCO2 Londen
 Bruto vloeroppervlak:  15.960 m2 (woningen: 12.500 m2, kantoren, winkels, restaurant: 3.460 m2)
 Bouwperiode:   Januari 2015 - juni 2017 (Opening: 6 juli 2017)
 Bouwkosten:  NB