Brug Het Wrakhout Wenduine

Capelle aan den IJssel, 18 juni 2014 11:31 | Hans de Groot

Een brug wordt vaak op functionaliteit ontworpen. Je moet ergens overheen, dus dat kan rechttoe, rechtaan. In Wenduine ging het echter om een natuurgebied: een rationeel ingenieursbouwsel zou hier een monstrum zijn. Bovendien was het vermaarde bureau West 8 ingeschakeld, en die ging van het andere uiterste uit: de chaos van wrakhout.

Wenduine, Prinses der Badsteden, vormt een conglomeraat met de gemeentes De Haan en Blankenberge. Als vissersplaats ontstaan in de middeleeuwen, heeft het zich in de 20ste eeuw ontwikkeld tot badplaats van 4.000 inwoners, waarvan het aantal 's zomers aangroeit tot veelvouden. Hoogbouw boven de vijf verdiepingen is er verboden, zoals op de lijst van 50 mooiste dorpen van Vlaanderen staat. Als een van de weinige Belgische kustplaatsen beschikt Wenduine (= glooiend duin) over een smalstrokig duingebied dat doorloopt tot Blankenberge. Landinwaarts ligt het natuurreservaat de Uitkerkse Polders, een eeuwenoud weidelandschap van 1.400 ha groot. Op de grens hiervan bevinden zich een woongebied en kampeerterreinen met het vertier en plezier van vakantiehuisjes en caravans. Deze hele omgeving behoeft hoogst zorgvuldige omgang.

Intensief menselijk verkeer
In een langjarige exercitie heeft de afdeling Kust van de overheidsdienst Maritieme Dienstverlening en Kust (MDK) de delicate terreinen aangepakt: de duinen zijn versterkt om de zeewerende functie te verbeteren, er zijn extra beplantingen verricht en er zijn nieuwe paden voor een wandel-en-recreatieroute Blankenberge-Wenduine aangelegd om het vrijuit banjeren in het kwetsbare 'duinmassief' tegen te gaan. Nochtans is er sprake van intensief menselijk verkeer, van snel naar langzaam. Langs vrijwel de hele Belgische kustlijn, dus ook hier, loopt de Koninklijke Baan, een drukke nationale autobaan van vier rijstroken. Verder ligt het dubbelspoor van de Kusttram parallel. En ook de Kustfietsroute en de Kustwandelroute meanderen er bedachtzaam langs. Daardoor ontstond een steeds dringender noodzaak voor een veilige verbinding tussen woon-/vakantiegebied en strand/zee.

Panoramische uitkijkbrug
Goede raad was een prijsvraag voor een voetgangers- en fietsbrug die in één keer over alle problemen zou heenlopen. Omdat het uit de aard der zaak een hoog kunstwerk zou zijn en omdat het landschapsbeeld niet mocht worden aangetast, schreef de Vlaams Bouwmeester als eis voor dat het moest gaan om: een ontwerp van hoge architecturale en vormelijke kwaliteit met bijzondere aandacht voor integratie in de omgeving. Zij moest aansluiten op een oude houten trapconstructie die afdaalt van een hoger liggend duin; dit was dan meteen het ene landhoofd. Als recreatieve functie moest zij tevens een panoramische uitkijkbrug zijn, waarvandaan toerist, wandelaar en fietser adembenemend zicht hebben op zee, duin en polder. Als beste van de vijf ingediende plannen wezen de Vlaams Bouwmeester en de gemeenteraad van De Haan dat van West 8 urban design & landscape architecture te Rotterdam aan. We schrijven 2004.

Vloeken in de natuur
Gezien het duin- en waterlandschap zou de keuze voor een ander materiaal dan hout vloeken in de natuur zijn. En zo zag de zegening van West 8 er dan ook uit, zij het in een heel unieke verschijningsvorm van schotse en scheve stekelbalken, licht stijgend en met een subtiele extra boog aan de strandkant. Architect Maarten van de Voorde, tevens directeur van West 8 België en gasthoogleraar aan enkele universiteiten: 'Die combinatie van strand en natuurreservaat bepaalde ons concept sterk. Als metafoor kozen we voor aanspoelend hout, wrakhout, vertaald in een constructie met een onregelmatig uiterlijk.' De brug is dus echt vanuit de context vormgegeven en geeft de passantgebruiker direct een soort van juttersgevoel. De stedeling, onbekend met de natuur, zal er na stadskort denken de ketting van een motorfiets in ontdekken. 'Wij zágen dit beeld van aanspoelend hout niet alleen zo, maar ook we wilden graag een houten brug maken. Meestal is een brug van beton en staal, maar hout is wel zo'n mooi én duurzaam constructiemateriaal. Het past ook helemaal bij de water- en havenkant.'

'Een beest bijna'
De brug is 83 m lang en 4,40 m breed. De bouw ervan kwam pas op gang in 2012, omdat de Vlaamse regering vanaf 2004 eerst nog prioriteit gaf aan kustverdedigingswerken. 'De voorbereidingstijd duurde erg lang, maar het was prettig te ervaren dat houtproducent en monteur Wijma daarna uit de startblokken is geschoten en heel puik werk heeft afgeleverd. De montage verliep vlot en is van hoge kwaliteit.' Om geld uit te sparen, is aan de zijde van het fiets-/wandelpad een halfhoog duin opgeworpen, zodat de oversteek als het ware op twee duinen is opgelegd. 'We wilden het geld liever besteden aan de houtconstructie dan aan een lange, dure aanlanding.' De onregelmatigheid van de brug is ook doorgevoerd in de zes, 13 m brede betonnen jukken, die versprongen naar de overkant gaan; het hoogste portaal is 8 m, de grootste overspanning 14 m. De eenvoudige jukken verwijzen tevens naar de gewone ingenieursbouw aan kust en kade. Of naar bunkers in het zand. West 8 wilde de brug niet op ijle pootjes plaatsen, daarvoor is zij te fors, 'een beest bijna'.

Onregelmatig regelmatig
Ook is er staal in de brug terechtgekomen. Zo zijn enkele zwartstalen rechte en schuine kolommen en schoren tussen de houten broederbalken opgenomen. Hoewel staal niet drijft, hoort het wel bij de wrakspullen die aanspoelen op de kust. Die afwisseling wilde West 8 absoluut in de brug verwerken. Daarnaast zijn op de jukken zwartstalen U-constructies geplaatst, omdat de momentvastheid en de eigen stabiliteit met dit materiaal slanker te realiseren zijn. 'Houten brugconstructies moet je afschoren naar de zijkanten, en soms wil je dat niet voor het beeld.' Ook het dek ligt op staal. Niettemin spreekt Van de Voorde overtuigd van een houten brug. 'Voor ons mocht de brug geen louter esthetische houten borstwering zijn. Onze insteek was: hoe onregelmatig regelmatig kun je ermee construeren? Wij vonden het nooit ver genoeg gaan, de constructeurs altijd ver genoeg.'

Gegoochel met krachten
Je moet goed kijken om in de illusie van wanorde 'een belachelijk eenvoudige vakwerkconstructie' te ontwaren, ja, een strikt symmetrische opbouw. Kortweg gezegd gaat het om ontdubbelde boven- en onderregels, waartussen kruisdiagonalen zijn geordend. Soms zitten de balken zesdik naast elkaar, soms vijfdik, soms nog minder. Centraal in dit gegoochel met krachten zijn de 345 stalen knopen (waarvan 39 in de aanbruggen) die het hele balkenstelsel op evenwicht houden. Ook het dek steunt af op de prachtige repetitie van knopen. Op plaatsen waar de spanningen hoger zijn - in het midden, boven de jukken - zijn de elementen dichter bij elkaar geplaatst of incidenteel verzwaard dan wel verdubbeld. Langs de binnenzijkanten komt nog netgaas met een houten bovenregel: sommige driehoeken zijn te groot, zodat kinderen daar doorheen kunnen vallen. Boven de weg en de sporen wordt de brug overspannen door enkele houten windverbanden die de horizontale dwarskrachten opvangen. Maar ook dienen ze om haar een beschermend karakter te geven. Omgekeerd kun je, als je eronder staat, in veiligheid naar de open horizon kijken.

Respect voor hout
De balkafmetingen lopen uiteen van 200-350 x 120 mm; de lengtes zijn maximaal 6 m. Als materiaal viel de keuze op de FSC-gecertificeerde waterbouwhoutsoort azobé van duurzaamheidsklasse 1. West 8 verrichtte een speciale studie naar de afmetingen. Die moesten in principe redelijk ijl zijn om bij alle balkendrukte toch een transparante brug op te leveren. 'Voor mijn gevoel waren ze heel log en dik toen ik ze in de fabriek bij Wijma zag liggen. Ik vreesde dat de boel ging dichtslibben, maar op locatie in Wenduine bleek de brug helemaal in proportie. Een zekere robuustheid heeft ze wel, maar dat mag ook op een plaats waar het behoorlijk kan stormen en waaien.'
Dat het kunstwerk met 'veel respect voor het materiaal hout' is ontworpen, blijkt ook uit het dek dat diagonaal met een esthetische visgraat in het midden op de onderconstructie is geschroefd (100 x 70 mm). Door de supersmalle spleetjes kan geen groot vuil vallen.

Glorie van hout
Gelukkig schrijdt de tijd innoverend voort. 'De brug was alleen mogelijk door die te tekenen in 3D en te produceren met cnc-machines,' vertelt Peter Zanen, manager Civil engineering projects bij Wijma Kampen. 'Er waren liefst zevenhonderd elementen die allemaal eigen afmetingen en gaten moesten hebben. Alle elementen hebben we genummerd. Bij de montage moesten de gaten exact op elkaar passen.' De verbindingen zijn gerealiseerd met ingelaten stalen bussen en stalen pennen van diameter 65 mm. 'Ter locatie is de brug in zes secties voorgemonteerd en vervolgens op de betonnen jukken gehesen. De stalen verbindingsmiddelen hoefden we alleen nog wat bij te stellen.'
Hoewel de brug nog niet helemaal klaar is - zie nummer 4/2014 voor foto's van de gerede toestand -, is de glorie van hout al overduidelijk zichtbaar. Van de Voorde: 'Fijngevoelig, tactiel, ambachtelijk - de esthetiek ontstaat bij hout vanzelf.'

 Locatie:
 Kustlaan Wenduine, België
 Opdrachtgever:  Maritieme Dienstverlening en Kust (MDK), afdeling Kust Oostende
 Architect:  West 8 urban design & landscape architecture Rotterdam
 Aannemer:
 WestConstruct Oostkamp
 Constructeur:  Arup Londen
 Houtsoort:
 azobé
 Leverancier en montage:
 Wijma Kampen 
 Jaar:  2014
 Bouwkosten:  € 2 miljoen